Samen groeien in aandacht: zorg die raakt, beweegt en verbindt
Er verzamelden meer dan 200 deelnemers op de VIVES-campus in Roeselare voor het slotcongres “Groeien in aandacht: Je kun(s)t het!”. Wat volgde, was geen klassieke studiedag, maar een dag die raakte, vertraagde en uitnodigde tot anders kijken. Een dag waarin zorg niet werd herleid tot handelingen, maar opnieuw werd gezien als wat ze in essentie is: een relationele praktijk, gedragen door aandacht. Gastheer van dienst was Tubbe-ambassadeur Renaat Lemey. Wie al eens bij hem op bezoek ging bij BEN kon al voelen hoe luisteren naar wat bewoners willen een verschil maakt. Hoe zorgdragers groeien in een ethiek van aandacht die mensen doet ophelderen.
Kunst en muziek doen iets met ons. Ze raken, ontroeren, maken iets los. Ook bij ouderen. In de zorg helpen ze om zichtbaar te maken wat er diep vanbinnen leeft: gevoelens, herinneringen en stukjes identiteit die anders verborgen blijven. Binnen het project Op(f)luisterend staat die kracht centraal. Kunst en ontmoeting worden er ingezet als ingang tot echte verbinding. Ze openen ruimte om zorg persoonlijker en menselijker te maken. Zo verschuift de focus van doen naar zijn: van zorgen uitvoeren naar aanwezig zijn. En precies daar groeit zorg – in aandacht, in relatie en in wat zich tussen mensen afspeelt.
Van zorgen ‘dat’ naar zorgen ‘voor’
Eén van de rode draden doorheen de dag was het fundamentele onderscheid tussen zorgen dat en zorgen voor. Waar "zorgen dat" zich richt op taken, procedures en meetbare resultaten, draait "zorgen voor" om mensen, hun beleving en wat er voor hen werkelijk toe doet. Die verschuiving vraagt meer dan goede intenties. Ze vraagt oefening. Taal. Reflectie.
Zoals het treffend werd verwoord:
“Wanneer luisteren om te reageren overgaat in luisteren om te begrijpen, ontstaat er echt contact.” Het is in dat echte contact dat zorg betekenis krijgt.
Aandacht als kern van de zorgrelatie
Het project Op(f)luisterend, dat twee jaar liep in samenwerking met Departement Zorg, VIVES, Stokman & Vos en verschillende woonzorgcentra, vertrok vanuit één duidelijke overtuiging: aandacht is geen detail in zorg, maar de kern.
Via actie-onderzoek gingen studenten, zorgverleners en organisaties samen op zoek naar wat aandacht doet in de praktijk. Niet door er enkel over te spreken, maar door het te doen, te ervaren en te delen.
Dat leidde tot inzichten die zowel eenvoudig als confronterend zijn:
- Aandacht vraagt tijd – maar vooral toestemming om tijd te nemen
- Aandacht ontstaat wanneer we durven afwijken van routines
- Aandacht groeit wanneer we ons laten raken door de ander
Of zoals binnen het project werd benoemd: aandacht is altijd ook een kwestie van organisatie.
Zorgethiek als kompas
Wat deze dag zo bijzonder maakte, is dat ze niet bleef hangen in inspiratie alleen. Ze gaf ook richting.
Zorgethiek werd neergezet als een kompas voor dagelijkse keuzes in zorg:
- Doe ik het goed? (technisch correct)
- Doe ik het goede? (wat hier nodig is)
- Doe ik het goede om de goede reden?
Die vragen verschuiven de focus van regels naar relaties. Van controle naar betrokkenheid. Van systeem naar mens.
Vanuit de zorgethiek kijken we dan ook naar het "contextuele van aandacht".
- Waar krijgen we tijd voor?
- Waar nemen we tijd voor?
- Waar mogen we tijd voor nemen?
- Wat zijn de gangbare routines en hoe bepalen en richten die de aandacht?
- Waar gaat de aandacht al van bij opleiding naartoe?
Een impressie over stage en zorgethicus Linus Vanlaere aan het woord:
Leren kijken door ‘exposure’
Een krachtig concept dat tijdens de workshops werd uitgediept, is exposure: het zich bewust blootstellen aan de leefwereld van de ander. Niet om snel informatie te verzamelen, maar om echt te zien, horen en voelen.
Dat vraagt iets fundamenteels van zorgverleners:
- vertrekken vanuit niet-weten
- openstaan zonder meteen te oordelen
- jezelf laten raken en in vraag stellen.
Wat doe je bij exposure bewust? Een perspectiefwissel.
- Omkering van blikrichting: niet van mij naar jou maar van jou naar mij.
- Openstaan voor wat zich aandient, betrokken aandacht
- Niet oordelen (tot eigen normen terugbrengen)
- Met volle kracht tot zich laten komen: de (het) andere mag zich kunnen tonen
Ann Lammens over de perspectiefwissel:
Tegelijk is het belangrijk om scherp te stellen wat exposure níét is.
Het is geen oefening in snel informatie verzamelen. Geen checklist die je afvinkt om daarna “te weten wat je moet doen”. Een anamnese afnemen of een levensboek overlopen kan waardevol zijn, maar wordt pas betekenisvol als het verder gaat dan dat. Als het niet stopt bij weten, maar begint bij begrijpen.
Wie zich zo openstelt, ontdekt iets wezenlijks: dat goede zorg niet ontstaat omdat het zo hoort, maar omdat je voelt dat het nodig is. Je motivatie verschuift. Je voelt dat de ander niet zonder jouw aandacht of zorg kan, en je wíl daar iets voor doen.
Je wordt gevoeliger voor wat er speelt, voor kleine signalen, voor wat niet meteen gezegd wordt. Je gaat beter zien wat er voor de ander op het spel staat – en waarom het zo belangrijk is om daarnaar op zoek te gaan.
In zijn meest krachtige vorm betekent exposure: een stukje meeleven met het leven van de ander. Niet oppervlakkig, maar echt. Dat gaat verder dan aanwezig zijn in dezelfde ruimte of situatie. Het vraagt dat je reflecteert: wat doet wat ik hier zie met mij? Wat zegt dit over mijn eigen aannames? En waar liggen mijn grenzen in wat ik kan begrijpen?
Dialoog als sleutel tot verbinding
Naast aandacht werd ook de kracht van dialoog tastbaar gemaakt. Niet de snelle oplossing, niet het gelijk halen, maar het samen zoeken naar wat er echt toe doet.
In situaties waar het wringt – en die zijn er in zorg elke dag – biedt dialoog een weg vooruit. Van mijn waarheid en jouw waarheid naar een gedeelde werkelijkheid.
Dat vraagt moed. En vertraging. En het begint met eenvoudige, maar krachtige vragen:
- Wat wringt er voor jou?
- Waarover maak je je zorgen?
- Wat heb je nodig?
Echt luisteren – zonder te corrigeren, te vergelijken of te “repareren” – blijkt daarin vaak de moeilijkste, maar meest betekenisvolle stap.
Een dag die blijft nazinderen
De verhalen uit de praktijk, de muzikale intermezzo’s van Casa Musica, de workshops en ontmoetingen: ze brachten iets in beweging. De getuigenis van Stockman en Vos toonde verbinding in emotie.
De dag eindigde met de film “Mommy Forever” en een nabespreking met regisseur Jasper Christiaens. Een beklijvend en oprecht verhaal, een warm portret. Eerlijk, vol emotie en doorspekt met herkenbare situaties. Het zorgde voor gelach, maar ook voor een traan.
Een afsluiter die niet afrondde, maar net verder opende.
Want wat blijft hangen, is geen conclusie. Maar een gevoel. Een vraag. Een uitnodiging voor aandacht.
Als je aandacht is gewekt en je hebt nog zin in meer: ontdek de uitgebreide roadmap van het project! Klik hier
