Fixatie kan verschillende vormen aannemen: fysieke middelen zoals fixatiegordels maar ook via medicatie. Beide vormen worden in OLV Antwerpen principieel geweerd. “We zien fixatie niet als een oplossing,” zegt Andy Gillis, “maar als een symptoom van een systeem dat de behoeften van bewoners onvoldoende begrijpt.  Het vraagt een mentale klik, maar eens je hem maakt, verandert er héél veel. "Laat het heel duidelijk zijn: we hébben geen hocus pocus oplossing. We kijken wel anders naar wat meestal wordt gedefinieerd als sociaal wenselijk gedrag. Als iemand al zijn hele leven liever op blote voeten loopt, waarom zouden we hen dan nu dwingen om schoenen te dragen? Die persoon kousen en schoenen proberen aandoen, zorgt voor weerstand. Begrijpelijk toch?”

“Hetzelfde doen we met eten: om 12 uur gaan we eten; maar een bewoner met dementie is misschien in zijn leefwereld niet klaar om dán te eten. Dan ontstaat al snel een conflict met de medewerkers." Sommige voorzieningen geven aan dat Maria wegloopt van tafel. Ze moest al drie keer terug aan de tafel gezet worden. De vierde keer wordt er een tafeltje voor gezet, zodat ze niet meer weg kan. Uiteraard verzet Maria zich. Haar vrijheid wordt haar afgenomen. Ze is boos en gaat de strijd aan. Andere bewoners en medewerkers hebben last van het 'storend gedrag' van Maria. Uiteindelijk wordt de dokter gebeld met de vraag om een kalmeermiddel te geven. De cirkel is dan rond.

Het moet én het kan anders. “We denken vaak héél gestructureerd in de zorg, dat moeten we durven loslaten. We willen op vaste tijdstippen slapen, opstaan, wassen en eten. We kunnen ons de vraag stellen of deze aanbodgestuurde benadering wel de juiste keuze is. Het is hoog tijd om van aanbodgestuurde en vraaggestuurde zorg, naar relatiegerichte zorg te gaan. Dialoog en participatie staan er centraal.”

De omgekeerde redenering: vrijheid brengt rust

“Het beleid van WZC OLV Antwerpen is gebouwd op een eenvoudige, maar krachtige filosofie. Bewoners zijn mensen met unieke behoeften en verlangens. Als zorgverleners moeten wij ons aanpassen aan hen, niet omgekeerd.” geeft Andy meer inzicht . “We krijgen heel regelmatig bezoek van andere woonzorgcentra. Er volgen dan heel veel vragen over ‘hoe en wat’. 

Ik stel steeds een vaste vraag terug: "Wat zijn de grootste redenen om iemand vast te zetten?". Het vermijden van vallen en problematisch of moeilijk hanteerbaar gedrag voorkomen zijn altijd het antwoord daarop. "Dus bij jullie in het woonzorgcentrum valt er nooit iemand?" Uiteraard vallen mensen in deze woonzorgcentra ook, met vaak zwaardere gevolgen. Laat vallen dan toch geen reden zijn om mensen te gaan fixeren. Het kan anders. Meer nog, het is zo dat als er meer bewegingsruimte is, de spierspanning beter is en botten minder poreus worden. Mensen vallen dan net minder en áls ze vallen, zijn de gevolgen minder erg. In een woonzorgcentrum gaat het gaat om enkele mensen met een echt valrisico, maar men fixeert vaak meer bewoners uit angst voor valincidenten.

“Idem met “ongewenst gedrag” - wat is dat eigenlijk ongewenst gedrag? Iets dat niet in het kraam van de dag past. Maar als je mensen om die reden fixeert, worden ze opstandig. Niémand wordt graag vastgebonden. Ik niet, jij niet, dus ook bewoners met dementie niet. Het is een beangstigend en beklemmend gevoel.”

Wat zijn dan wel oplossingen?

• Natuurlijk ritme respecteren: In OLV Antwerpen wordt het dagritme afgestemd op de bewoner, niet op het personeel. “Als Hugo om middernacht wil eten of ’s nachts een wandeling maakt, dan mag dat. We zoeken naar oplossingen die aansluiten bij wat de bewoner nodig heeft,” zegt Andy.
• Valpreventie zonder beperkingen: In plaats van bewoners vast te binden om valpartijen te voorkomen, gebruiken ze hier lage bedden zonder bedhekken. De bedden kunnen in hoogte worden versteld voor verzorging. Andy vertelt: “Het klinkt misschien tegenstrijdig, maar doordat mensen vrij kunnen bewegen, behouden ze hun spierkracht en coördinatie. Dat maakt valpartijen minder ernstig en veel zeldzamer.”
• Gedrag begrijpen en doorgronden in plaats van beheersen: Een anekdote illustreert dit perfect: André die door oorlogstrauma liever op de grond onder zijn bed sliep, werd niet gefixeerd in bed. Hij kreeg de ruimte om zich veilig te voelen. Hij kon naar zijn gevoel schuilen voor de vallende bommen. Door bewoners de vrijheid te geven, verminderen we hun angst en onrust,” legt Andy uit. Zorgen is steeds nieuwsgierig zijn: objectief kijken naar gedrag en je de vraag stellen waarom een bewoner dat bepaald gedrag stelt.
• Stel je de vraag: wat is sociaal wenselijk gedrag “Respecteer de keuzevrijheid van de bewoner. Mensen hebben snel de neiging te bepalen wat sociaal wenselijk is, maar dat is nergens voor nodig. Vaak gaat het om kleine elementen die de bewoner overprikkelen en daardoor een bepaald gedrag uitlokken. Het gestelde gedrag biedt mensen vaak rust of de uitlaatklep om met de situatie om te gaan.”
• Bouw bij nieuwe bewoners medicatie zo snel mogelijk af in samenspraak met de CRA. Mensen gaan vaak naar een woonzorgcentrum na een radeloze thuissituatie waar ze al veel slaapmedicatie en kalmeermiddelen kregen. De toestand van deze mensen verbetert vaak spectaculair in de eerste weken op die manier.

Ze viel later die avond en brak haar heup. Maar in plaats van verwijten, kreeg het personeel een onverwachte reactie van haar dochter: ‘Ik had tranen in mijn ogen toen ik hoorde dat mama nog heeft kunnen dansen en genieten.’ Andy: “Dát is waarom we doen wat we doen. We kiezen altijd voor kwaliteit van leven, zelfs als dat risico’s inhoudt.” Het was een kantelmoment, zeker omdat die dochter zelf haar volledige familie had rondgebeld om hen te zeggen: "ons mama heeft zich zó goed geamuseerd gisteren - en o ja, ze heeft ook haar heup gebroken…maar ze amuseerde zicht tenminste nog eens echt.”

De familieleden van bewoners waarderen deze aanpak. Zelfs bij valpartijen staat de levenskwaliteit van hun geliefden voorop. Andy benadrukt: “We nemen geen onverantwoorde risico’s, maar we begrijpen dat vrijheid en waardigheid zwaarder wegen dan totale controle. Een arts vroeg ons: "Is er nog een plekje voor mijn vader? Ik wil dat hij bij jullie komt wonen. Het is zo ánders.” Dat raakt ons natuurlijk.

De resultaten: minder fixatie, meer welzijn

De cijfers liegen niet: in een woonzorgcentrum met 180 bewoners zijn er slechts een handvol bewoners met moeilijker gedrag. Valpartijen komen voor, maar de gevolgen zijn vaak minder ernstig dankzij de sterke fysieke conditie van de bewoners.

Daarnaast merken ze dat het verminderen van medicatie vaak wonderen doet. “Veel bewoners bloeien op binnen de eerste weken na hun aankomst,” stipt Andy aan. “Vaak kregen mensen veel medicatie thuis, Maar we bekijken met de CRA : welke geneesmiddelen kunnen we afbouwen. Slaap- en pijnmedicatie; kalmeringsmiddelen maken mensen sloom; dat heeft gevolgen. Het lijkt niet makkelijk maar je staat ervan versteld in hoeveel gevallen het toch goed lukt, binnen de paar weken of enkele maanden zie je mensen sterk verbeteren Mensen komen binnen met een grote zorgvraag. We mobiliseren ze en ze evolueren snel. Hun zorgvraag wordt minder groot. Jammer genoeg, is dat zeer tegenstrijdig in het huidig financieringssysteem.  Goede zorg wat leidt tot meer zelfredzame bewoners, geeft ons minder recht op middellen. 'Levenskwaliteit boven alles' is ons motto op dat punt.”

Ga in gesprek met de familie

Families zijn vaak heel bezorgd en gaan op zoek naar fouten. Als je met hen in gesprek gaat over de levenskwaliteit van hun ouder, dan kan je wel degelijk ietsbereiken. Ze gaan uiteindelijk bijna allemaal liever voor kwaliteit in plaats van kwantiteit. 

Mensen hebben vaak de mond vol over therapeutische hardnekkigheid. Wij zien fixeren als een vorm ervan. Als je dat duidelijk maakt, verandert de toon van het gesprek.  Haal 100 Vlamingen van de straat en breng hen op een afdeling met vrijheidsbeperkende maatregelen. Het is voor veel mensen zeer duidelijk dat men niet voor dit leven kiest. Toch vindt men het evident dat we ouderen hun vrijheid ontnemen. Het is een hardnekkige paradox tussen vrijheid en bescherming bieden.

Inspiratie voor anderen

Het fixatievrije beleid van OLV Antwerpen inspireert dan ook andere zorgvoorzieningen om verder te kijken dan de standaardoplossingen. Het vraagt moed en een fundamentele verandering in denken, maar de resultaten spreken voor zich: gelukkige bewoners, minder medicatie en een warmere zorgomgeving. "Fixatie werd ooit gezien als dé oplossing om alle risico's weg te nemen. Ooit dacht men ook dat de wereld plat was..."

“Vrijheid en veiligheid hoeven niet in strijd te zijn,” besluit Andy. “Als we de behoeften van bewoners echt begrijpen, zien we dat fixatie helemaal niet nodig is. Het draait om de mens achter de zorg.”

Enkele cijfers over OLVA

170 erkende bedden residentiële zorg. 

10 bedden kortverblijf

15 plaatsen centrum voor dagverzorging 

27 assistentiewoningen.

• aantal fixatiegordels in de voorziening: 0
• aantal bedsponden in de voorziening: 0
• gebruik van sederende medicatie: 0
• aantal voorzettafels in de voorziening: 0
• aantal zetel die niet door de bewoners in een adere positie gezet kunnen worden: 0
• valmatten in de voorziening: 10 waarvan er momenteel 5 in gebruik
• Valhelmen in de voorziening: gehanteerd bij 1 bewoner in de laatste 10 jaar.
• valincidenten op een jaar: 107
• fracturen tgv valincidenten op een jaar: 5
• dementieclown in de voorziening: 1
• psychologen in de voorziening: 2
• artsen overtuigd van onze visie: 53
• medewerkers overtuigd van onze visie: 200